Literatür Taramasında Birincil Kaynaklar Nelerdir?
Birincil Kaynaklar: Süper Kahramanlar Gibi!
Yaşadığın şehri, İzmir’i baz al. Bazen 25 yaşında bir genç olarak düşünüyorsun, bazen de etrafındaki insanlarla hararetli tartışmalar yaparak zaman geçiriyorsun. Herkesin üzerine aynı anda kahve içmeye çıkma, film izleme gibi aktiviteler yapması gerektiğini söyledikleri şu yaşlarda; bir de birincil kaynaklardan bahsedildiğinde, insanın kafası karışıyor. “Birincil kaynaklar? Ne demek o ya, senaryo yazıyor muyuz?” sorusu kafanda dönüp duruyor. Ama hey, birincil kaynaklar, tam da böyle gizemli şeylerdir işte.
Evet, bugün literatür taraması bağlamında birincil kaynakları konuşacağız. Ama önce şunu kabul edelim: Gündelik hayatta ne kadar çok şeyin aslında ‘birincil kaynak’ olabileceğini fark ettiğinde, bir de ‘birincil kaynak’ terimi seni hiç olmadığı kadar heyecanlandıracak. Belki bu yazı sonunda, hafta sonu yapacağınız çayı hazırlarken veya pizza siparişi verirken, literatür taramasında birincil kaynaklar hakkında düşünmeye başlayacaksınız. Kim bilir?
Birincil Kaynak Nedir, Ne İşe Yarar?
Birincil kaynaklar, aslında araştırmanın temel taşlarıdır. İşte bu nokta! Çünkü bilimsel çalışmalarda, birincil kaynaklar direk doğru bilgi sağlar. Ne demek bu? Şöyle düşün; İzmir’deki gün batımını bir fotoğrafla yakalamak istiyorsun. O fotoğraf birincil kaynağın olur. Dışarıdan biri gelip o gün batımını anlatmaya çalışıyorsa, o kişi senin için ikincil kaynaktır. Çünkü onun gördüğü şeyin, senin gördüğünle hiçbir ilgisi olmayabilir.
Birincil kaynaklar, özgün ve birinci elden bilgi sağlayan belgeler veya materyallerdir. Bunu günlük hayatta hayal edebileceğiniz birçok örnekle bağlantı kurabiliriz. Kendi deneyimlerin, gözlemlerin, izlediğin videolar, katıldığın etkinlikler… Hepsi birincil kaynağa örnektir. “Peki, sen bunu nasıl biliyorsun?” dediğini duyar gibiyim. İzmir’de kahve içip muhabbet ederken, tam bu noktada kendi birincil kaynağını düşünerek, bilgiyi sırtına geçiriyorsun. Bir bakıma sen birinci elden kaynaksın. Ciddiyim.
Birincil Kaynaklar, Bazen Ciddi, Bazen Komik
Birkaç arkadaşla kahve içtiğimi hayal et. Aramızda yeni bir konu açıldı. “Evet, şu konuda bir yazı yazıyorum ama ‘birincil kaynaklar’ hakkında da pek bilgim yok. Bu konuda ne diyorsunuz?”
Herkes sırayla bu “literatür taraması” işine ne kadar az vakit ayırdıklarını anlatmaya başlar. Bir arkadaşım (ismini vermeyeyim ama, şu an bir “görünce tanırsınız” havası var), her konuda olduğu gibi burada da bir “bilginin gücü” üstüne laflar etmeye başlar.
“Abi bak, birincil kaynak denilince… Şimdi buradan konu başka yere gider ama senin bu yazıda işine yarar: Bilimsel makalelerde kullanılan veriler veya saha araştırmalarına katılanların ‘ilk elden’ verdiği bilgiler aslında temel kaynak olur. Bunu unutmamalısın!”
Beni şimdi böyle ciddileştirdi, sanki bir anda tarihin en ciddi bilimsel tezini yazacakmışım gibi… Yani, öyle değil. Bilgiyi almak önemli, ama onu anlamak daha da önemli. Çünkü bazen birincil kaynakları aşırı ciddiye alırsan, birkaç saat sonra kendi kafanı yerle bir edebilirsin.
Birincil Kaynakların Örnekleri, Sadece Akademik Değil!
Literatür taramasında birincil kaynaklar denince, akla sadece akademik belgeler gelmesin. Senin “Hayatımın birincil kaynağı ne?” diye düşündüğünde, belki de şu an çok basit ama aslında çok etkili bir şey aklına gelir: O anki anın, yaşadığın anın ta kendisi! İzmir’in Karşıyaka sahilinde yürürken birincil kaynağı doğrudan orada bulabilirsin. Bir bakış, bir selamlaşma, bir gülümseme… Bunlar literatür taraması yaparken dahi işine yarar.
Örneğin, müzikle ilgili yazı yazdığını düşün. İyi bir müzik yazısı için birincil kaynakları şunlar olabilir:
Bir sanatçının kendi söylediği şeyler.
Konserlerin kayıtları.
Müzikal analizler, ancak bir sanatçının kendi söyledikleri esas kabul edilerek.
Ama, bir müzik eleştirmeni bir sanatçının şarkısı hakkında yazmışsa, işte o ikincil kaynaktır. Çünkü o kişi müziği dinlemiş ve analiz yapmış. Ama ilk elden gelen bilgiye ulaşmak, daha sağlam temellere oturtur.
Gündelik Hayatta Birincil Kaynakları Kullanmak
Birincil kaynakların aslında en eğlenceli yönlerinden biri, her gün, her an etrafında olmalarıdır. Düşünsene, bir sabah güne başlarken “Bugün kendimi birincil kaynağa dönüştürebilir miyim?” diye düşündüğünde, çok şey değişebilir. İzmir’de bir çay bahçesinde arkadaşınla konuşurken, arada espriler yaparak bir fikir ortaya atmak, birincil kaynağı yakalamak gibi bir şey olur.
O zaman bu bilgiyi almak için, birincil kaynağı iyi değerlendirmek gerek. Şöyle ki:
Kendi gözlemleriniz: Kahve içerken, birinin davranışlarını gözlemleyebilir, kendi bakış açınızı yazıya dökebilirsiniz.
İlk elden veriler: Bilimsel bir konuda konuşuyorsanız, uzmanlarla röportaj yapmak veya gözlemlerinizi yazıya dökmek, size özgün ve etkili veriler sağlayacaktır.
Ve en sonunda, tek bir cümleyle toparlayacak olursak; “Birincil kaynaklar, şurada kahve içerken dahi seni bulabilir, sen yalnızca fark etmelisin.”
Sonuç: Her Gün Birincil Kaynak Olabilirsin
Literatür taramasında birincil kaynaklar nedir diye merak ediyorsan, artık sen de bunun bir parçasısın. Hem de her gün, her an! Bugün bir kütüphanede saatlerce kitap karıştırmak zorunda değilsin. Tam da o anda, İzmir’in gündelik atmosferinde, arkadaşlarınla yaptığın sohbetlerde, müzik dinlerken veya yürüyüş yaparken birincil kaynakların seni bekliyor. Önemli olan, onları görmek ve anlamak. O zaman işte, birincil kaynaklar seni hiç beklemediğin anlarda yakalayabilir!